گردآورنده: حسین جواهری

پاییز 1399

معنای لغوی حق ارتفاق :

ارتفاق از کلمه عربی رفق به معنی مدارا کردن گرفته شده است و در اصطلاح حقوقی نیز از معنی لغوی آن دور نشده است، چون در این حق مالک ملک باید با صاحب حق ارتفاق به رفق و مدارا رفتار کند و مانع از استفاده او از این حق نشود.

مقدمه بحث:

حق ارتفاق مانند حق انتفاع در اثر توافق طرفین در قالب تحقق یک قرارداد ایجاد می شود جز در مواردی که به حکم قانون، حق ارتفاقی به سود صاحب ملکی ایجاد شده است که مصادیق حقوق ارتفاقی قانونی در مواد 109 الی 135 قانون مدنی آمده است، اما برای انعقاد قرارداد حق ارتفاق، هیچ شرط خاصی در قانون مدنی پیش بینی نشده است بنابراین صاحبان املاک می توانند، آزادانه و به هر ترتیب که بخواهند، به نفع صاحب ملکی در مقابل ملک دیگر ایجاد حق ارتفاق کنند.

حق ارتفاق در حقوق:

ماده 93 قانون مدنی حق ارتفاق را اینگونه تعریف کرده است: ارتفاق حقی است برای شخص در ملک دیگری ؛ بنابراین حق ارتفاق حقی است که به موجب آن صاحب ملکی به اعتبار مالکیت خود ، می تواند از ملک دیگری استفاده کند. به بیانی دیگر حق ارتفاق در اصطلاح، حق کسى می باشد که در ملک دیگرى براى استفاده از ملک خود قرار گرفته است. برای روشن شدن مفهوم مثالی میزنیم. به عنوان مثال مالک باغى که در مجاورت خانه دیگرى است براى آبیاری باغ خودش ، حق بردن آب از خانه همسایه داشته باشد. یا مثالی دیگر : فرض کنید باغی بین دو باغ دیگر قرار گرفته است و و از بالا و پایین باغ نیز راه ورودی ندارد و مالک باغ وسطی مجبور است برای ورود به باغ خود، از ملک کناری استفاده کند. حق ارتفاق ملک در اثر انتقال ملک به مالک جدید منتقل می شود، مگر اینکه خلاف آن توافق شده باشد. همچنین در صورتی که شرکای ملکی دارای حقوق و منافعی در ملک مجاور باشند و آن ملک بین شرکا تقسیم شود، هر کدام از آن ها به قدر حصه مالک آن حقوق و منافع خواهند بود. هزینه های مربوط به حق ارتفاق بر عهده صاحب حق ارتفاق می باشد مگر اینکه بین او و صاحب ملک بر خلاف آن توافق شده باشد. مطابق ماده ۱۰۶ ق.م (مالک ملکی که مورد حق الارتفاق غیر است، نمی تواند در ملک خود تصرفاتی نماید که باعث تضییع یا تعطیل حق مزبوره باشد مگر با اجازه صاحب حق). در خصوص حق ارتفاق نیز طرفین نسبت به یکدیگر تکالیفی دارند. صاحب حق ارتفاق نمی تواند از حقی که دارد سوءاستفاده کند و از حدود عرفی تجاوز کند. مثلا دارنده حق عبور از ملک نمی تواند در ساعاتی که معمولا مردم خواب هستند با ورود به ملک غیر آسایش مالک و خانوادهاش را سلب کند.

حق ارتفاق به دو نوع است:

  • 1- مثبت: این حق ارتفاق مانند توضیحاتی است که تا کنون بیان کردیم. یعنی برای دارنده حق ارتفاق یک سری مزایا به همراه دارد . مثل ورود به ملک از ملک مجاور
  • 2- منفی: یکسری از تصرفات برای مالک ممنوع می شود و دارنده حق ارتفاق از این محدودیتهای مالک بهره می برد. به عنوان مثال حق حریم املاک و قنات ها که مالک زمین را از تصرفاتی که مضر به حال صاحب حریم باشد منع می کند. حق حریم به مقداری از اطراف ملک و قنات و نهر و امثال آن می گویند که برای استفاده بهتر از آنها ضرورت دارد و حتی اگر حریم قنات کسی در ملک دیگری باشد، دیگری نمی تواند تصرفاتی کند که به صاحب حریم ضرر برساند. یا آن که مالکی حق ندارد در ملک خود ساختمان سه طبقه به بالا بسازد و این برای تامین نور و هوای کامل همسایه باشد.

حق ارتفاق به دو صورت به وجود می آید:

  • 1- توسط قانون: به این معنا است که این حق مستقیما توسط قانون وضع شده باشد و نوع آن را قانون مشخص می کند. مثلا در قانون برنامهی عمرانی سوم کشور مصوب ۴۶ پیشبینی شده است که دولت در مورد زمینهایی که در مسیر راه و خطوط مواصلاتی و برق و مجاری آب و لوله های گاز و نفت قرار میگیرد، حق ارتفاق خواهد داشت. 
  • 2- توسط وضعیت طبیعی: این نوع حق به طور طبیعی در طبیعت ایجاد می شود. به عنوان مثال زمین کشاورزی که بالاتر از زمین کشاورزی دیگر قرار دارد ، بر حسب طبیعت ، دارای حق ارتفاق برای آب باران نسبت به زمین کشاورزی پایین تر است .
  • 3- توسط قرارداد: گاهی حق ارتفاقی که مورد نظر است توسط قانون عنوان نشده است و اشخاص این اختیار را دارند که توسط قرارداد این حق را ایجاد نمایند.

نکته: حق ارتفاق همچنین ممکن است در اثر اذن مالک داده شود و در اینصورت مالک هر وقت که بخواهد میتواند اذن خود را پس بگیرد و اجازه عبور و ارتفاق به دیگری ندهد.

اثبات حق ارتفاق:

همانطور که گفته شد استفاده از حق ارتفاق، می‌تواند با توجه به عقد و قرارداد و اذن مالک زمین ایجاد شود ولی در مواردی که حق ارتفاق و یا اذن ارتفاق در ملک غیر مورد تضیع وانکار قرار گیرد باید از طرف کسی که مدعی ارتفاق است، اثبات حق ارتفاق صورت بگیرد که این اثبات می‌تواند از طرق و ادله ی مصرح در قانون (اقرار،سند،شهادت شهود و..) باشد.

در حق ارتفاق قردادی، این حق به موجب قرارداد بین طرفین ایجاد می شود. در این شیوه اگر نسبت به سند حق ارتفاق ، اظهار انکار یا ادعای جعل مطرح نشود و یا اینکه در صورت جعل یا انکار، اصالت آن باید احراز شود تا حق ارتفاق اثبات ‌شود. هرگاه نسبت به وجود حق ارتفاق به موجب قرارداد در ملکی اختلاف حاصل شود و هر دو طرف مدعی حق ارتفاق باشند، با ارائه ی سند مالکیت عادی، چون هر دو سند با یکدیگر متعارض و غیرقابل جمع می‌باشند هر دو سند ساقط می‌گردد واثبات حق ارتفاق میسر نمی‌شود. در صورت اثبات حق ارتفاق به موجب سند رسمی، حق ارتفاق بر هر سند عادی ارجح و مقدم خواهد شد.

درصورت اختلاف:

در ماده 159 قانون آیین دادرسی مدنی ، دعوای ممانعت از حق را تعریف کرده است که بر اساس آن: دعوای ممانعت از حق عبارت است از تقاضای کسی که رفع ممانعت از حق ارتفاق یا انتفاع خود را در ملک دیگری بخواهد.

ممانعت از حق را می توان وضعیتی دانست که دارنده یک حق نتواند از حق خود استفاده کند . این حق معمولا ناظر به حق ارتفاق و حق انتفاع می باشد .

برای اینکه بتوانیم دعوای ممانعت از حق را به اثبات برسانیم ، نیازی نیست که دلیلی مبنی بر وجود حق انتفاع و حق ارتفاق به دادگاه ارائه داده شود. همین که خواهان بتواند اثبات کند که در گذشته هرچند به نا حق از این حق انتفاع یا ارتفاق استفاده می کرده است و خوانده مانع استفاده او از این حق شده است ، کافیست تا او بتواند این دعوا را به اثبات برساند .

مدارک مورد نیاز جهت اقامه دعوا:

  1. 1. تصویر مصدق قرارداد حق ارتفاق یا قرارداد کتبی اذن در حق ارتفاق
  2. 2. تصویر مصدق سند ملک مورد حق ارتفاق
  3. 3. به همراه داشتن کارت ملی جهت احراز هویت الزامی است

در صورتی که مدارک مذکور موجود نباشد می توان موارد زیر را ارائه کرد:

  1. 1. شهادت شهود و مطلعین
  2. 2. تحقیقات محلی
  3. 3. اتیان سوگند
  4. 4. درخواست استعلام
  5. 5. پرونده استنادی
  6. 6. ارجاع به کارشناسی
  7. 7. معاینه محلی و نیز سایر دلایل و مستندات