معنی و مفهوم جعاله:

جعاله در لغت به معنی اجرت و دستمزد است و از ریشه کلمه جعل به معنی چیزی است که در مقابل انجام دادن کاری به دیگری پرداخت می شود. در فقه جعاله اینگونه تعریف شده است: التزام به پرداخت عوضی معلوم در ازای انجام دادن کاری. جعاله در قانون مدنی نیز تعریف شده است. در ماده 561 قانون مذکور جعاله به این صورت تعریف شده است : " جعاله عبارت است از التزام شخصی یه اداء اجرت معلوم در مقابل عملی اعم از اینکه طرف ، معین باشد یا غیر معین " .

پس در نتیجه در قانون برای این نوع قرارداد آن نام مخصوصی در نظر گرفته شده است که با توجه به این تعریف جعاله یک عقد معین می باشد ؛ طبق این ماده به طور محاوره میتوان جعاله را اینگونه تعریف کرد که یعنی اگر کسی به دیگری گفت فلان کار را برای من انجام بده ، چه این شخص معین باشد چه نباشد ، باید دستمزد او را بپردازد .

سه رکن تشکیل دهنده جعاله:

ارکان جعاله سه رکن است. یعنی برای اینکه بتوانیم اسم یک عمل حقوقی را جعاله بگذاریم باید این سه عنصر با هم وجود داشته باشد که این سه با هم جعاله را تشکیل می دهند .

جاعل :  

یعنی کسی است که درخواست انجام کاری را کرده است . به عنوان مثال کسی آگهی می زند به یابنده دست بند با مشخصات معین ، پاداش می دهد .
عامل :

یعنی کسی که کار درخواست شده را انجام می دهد. عامل می تواند یک فرد معین باشد یا فرد یا افراد نامعینی باشند .

جُعل :

دستمزد و اجرتی که باید پرداخت شود ، جُعل گفته می شود .

برای مثال وقتی کسی اعلام می کند، اگر کسی دستبند طلای گمشده ای با مشخصات معلومی را یافت و آن را تحویل دهد، 1 میلیون تومان مژدگانی دریافت می کند.

در اینجا کسی که درخواست پیدا کردن دستبند و پس دادن آن را کرده است، جاعل نامیده می شود.

مبلغ یک میلیون تومانی که به عنوان مژدگانی در نظر گرفته شده است، جُعل نامیده می شود و کسی که کار درخواست شده را انجام می دهد، عامل نامیده می شود.

جعاله حاصل ترکیب درخواست جاعل، قبول عامل و مبلغ جُعل ایجاد شده است.

تقسیم بندی جعاله:

جعاله به دو دسته عام و خاص تقسیم شده است:

جعاله عام

جعاله عام همان است که اکثر ما با آن در آگهی ها می بینیم. مثل کسی با انتشار آگهی ای درخواست کاری را به عموم اعلام می کند.

در این حالت برای درخواست کننده کار یا همان جاعل هدف اصلی انجام کار است و هر کسی که بتواند آن را انجام دهد و به اتمام برساند و به جاعل تحویل دهد، اجرت را دریافت خواهد کرد.

به عنوان مثال وقتی کسی کیف پول خود را گم می کند با انتشار آگهی در سطح محله یا شهر خود اعلام می کند هر کس کیف پول مورد نظر او پیدا کند، مژدگانی دریافت خواهد کرد.

نکته: اگر جاعل قبل از اینکه عامل کار را به او تحویل دهد از درخواست خود صرف نظر کند، جعاله بر هم خواهد خورد.

جعاله خاص

به جعاله ای که در آن عامل فرد معینی است، جعاله خاص گفته می شود. بر خلاف جعاله عام که عامل فرد معینی نیست، در جعاله خاص، جاعل از فرد خاصی در خواست انجام کاری را می کند.

برای مثال وقتی کسی که فرد خاصی را مد نظر قرار دهد و بگوید اگر کیف پول گم شده مرا پیدا کنی به تو مژدگانی می دهم، تنها فرد مد نظر او عامل است و در صورتی که او کار درخواستی جاعل را انجام دهد، اجرت دریافت خواهد کرد.

نکته: در این حالت نیز مانند جعاله عام، عامل تنها زمانی مستحق اجرت است که درخواست جعاله را انجام داده باشد و به جاعل تحویل داده باشد.

شرایط پرداخت دستمزد در جعاله:

زمان دریافت دستمزد در جعاله بعد از اتمام کار است . عامل زمانی مستحق دریافت دستمزد است که کار درخواستی را به طور کامل انجام دهد و به درخواست کننده کار تحویل دهد . برای مثال وقتی کسی می گویند به یابنده کیف 100 هزار تومان پاداش داده می شود ، منظور او این است که این مقدار پاداش زمانی پرداخت می شود که کیف پیدا و به درخواست کننده کار ، تحویل داده شود.

 نکته: مال از زمانی که توسط عامل پیدا می شود تا زمانی که به جاعل یا درخواست کننده کار ، تحویل داده شود ، در دست عامل امانت است .

اما مورد بعدی دستمزد در عقد جعاله نوع آن است . نوع دستمزد در عقد جعاله در ماده 563 قانون مدنی آمده است . بر اساس این ماده : " در جعاله معلوم بودن اجرت من جمیع الجهات، لازم نیست بنابراین اگر کسی ملتزم شود که هر کس گمشده ی او را پیدا کند حصه مشاع معینی از آن ، مال او خواهد بود جعاله صحیح است " . به عبارت دیگر یعنی درخواست کننده کار لازم نیست بگوید که اجرت او دقیقا چیست ؛ یک مقدار مشخص پول یا بخشی از مال یافته شده یا هر چیز دیگری

با توجه به ماده 563 که در بالا گفته شد ، میزان دستمزد می تواند در جعاله مشخص نباشد . اما سوال این است اگر کار درخواست شده توسط چند عامل به انجام برسد ، میزان دستمزد هر یک چه مقدار است ؟ این موضوع در ماده 568 قانون مدنی بیان شده است . طبق این ماده در صورتی که متعاملین متعدد باشند و با کمک یکدیگر کار درخواستی را انجام داده باشند ، هر کدام از آنها به نسبت مقدار عمل خود مستحق اجرت و دستمزد هستند . .

شرایط جعاله:

برای کاری که در خواست انجامش تحت عنوان جعاله می شود شرایطی در قانون در نظر گرفته شده است . شرایط عمل مورد جعاله از قرار زیر است و در سه حالت زیر جعاله باطل است :


1- جعاله بر عمل نامشروع باطل است . یعنی کسی نمی تواند بگوید اگر کسی این مقدار مشروبات الکلی را جا به جا کند ، به او اجرت می دهم

2- هدف از جعاله باید یک عقلانی باشد . بنابراین درخواست انجام یک کار بیهوده و عبث جعاله محسوب نمی شود .

3- جعاله نباید کاری باشد که انجام آن بر خود جاعل واجب است . مثلا جاعل نمی تواند بگوید اگر کسی به جای من روزه بگیرد به او مبلغی پول می دهم .